Belmonte: middeleeuwse vesting met een mooie Joodse wijk en geboorteplaats van Cabral

Vanuit Guarda zuidwaarts naar Castelo Branco is zo'n 120 km. Dat stelde ons in de gelegenheid om in het oude Belmonte een tussenstop te maken. Het is een van de "12 historische dorpen" in de Beiras-regio. Reeds in 1199 kreeg dit plaatsje van D. Sancho I stadsrechten. Het kasteel is in de 13e eeuw gebouwd door bisschop  D. Egas Fafes. In 1446 schonk koning Afonso V het kasteel aan Fernão Cabral wegens bijzondere verdiensten en zo werd de latere ontdekkingsreiziger Pedro Álvares Cabral hier geboren. Niet ver van de grens met Spanje was de burcht van Belmonte echt een stoer verdedigingskasteel. De Torre de Menagem was voor de vijand de laatste te nemen horde. Maar de toegang lag niet zoals tegenwoordig comfortabel gelijkvloers, maar op een hogere verdieping, alleen te bereiken via een trap die omhooggetrokken kon worden.  Er zijn in de loop der tijd wel meer veranderingen in het kasteel aangebracht, zoals het manuelijnse venster in de muur naast de toren. In de late 17e eeuw heeft een grote brand deze vleugel van het kasteel verwoest, waarna het verlaten werd. Het kasteel is te bezoeken, je kunt over de muren lopen en de toren kan beklommen worden. Wij vonden niet bijzonder spectaculair, maar het levert een geweldig uitzicht op naar alle richtingen.

Tegenover de ingang van het kasteel staan twee kleine gebouwtjes. De eerste is een romaans-gotisch kerkje gewijd aan de heilige Tiago. De andere is het panthéon van de familie Cabral; aan weerszijden van de deur zijn wapenstenen, o.a. met het wapen van de familie Cabral: twee geiten. (cabra=geit). 

Uitzicht ook op de Joodse wijk buiten de muren onder de burcht. In tegenstelling tot in Guarda troffen we hier wel een nog steeds levendig Joods stadsdeel aan: bloemrijke en goed verzorgde straatjes en behalve een synagoge nog tal van andere blijken van het Joodse leven. Van een aardige heer mochten we een kijkje in zijn serre nemen. een oude dame op de trap voor haar deur gebaarde me opgewonden in druk Portugees waar ik mijn man kon vinden - althans zo begreep ik dat. Maar haar dochter onderaan de trap maakte me breed lachend duidelijk dat ik dat met een korreltje zout moest nemen: moeders was zelf de weg een beetje kwijt! Leuke momenten.

In de 15e eeuw groeide de Joodse gemeenschap in deze wijk Bairro de Maroccos als gevolg van de inquisitie in Castilië totdat ze in 1498 ook in Portugal vervolgd zouden worden als ze zich niet tot het christendom bekeerden. In het geheim hielden vele joden zich in de beslotenheid van hun eigen huis aan hun eigen tradities (Maranen). Sinds de tolerantie jegens de joden eind 20e eeuw is toegenomen, is de sfeer weer opener en worden de joodse tradities ook in de synagoge weer voortgezet. Er is een joods museum waar de historie van deze bevolkingsgroep in Belmonte wordt toegelicht. Ook in het buitenland heeft men dit stukje Belmonte ontdekt. Een bus toeristen uit Israël volgde hun reisleider naar de synagoge en bevolkte even later het terras van een aardig café waar ook wij van een espresso genoten hebben.

Via een leuk winkelstraatje en met een groet aan het standbeeld van de grote Pedro Álvares Cabral, ontdekker van Brazilië etc., liepen we door meer eigentijdse winkelstraten terug naar onze auto om onze tocht voort te zetten.

https://portugaltravelguide.com/belmonte/

https://www.theportugalnews.com/nl/nieuws/2022-10-04/de-verborgen-geschiedenis-van-belmonte/70819

Centraal Portugal: Guarda

Het kan niet missen: we zijn op het centrale plein van het oude Guarda! Ook hier is de moderne  stadspromo doorgedrongen. De stoere middeleeuwse kathedraal met zijn achthoekige torens, opgetrokken uit het wat sombere graniet van deze streek, laat zich echter niet overtroeven door de  opdringerige vormgeving van onze tijd. Deze vormt een van de belangrijkste attracties van de stad. Guarda is de hoogst gelegen stad van Portugal (dit plein ligt op 1.056 m) en ligt aan de oostkant van de Serra da Estrela, niet zo ver van de Spaanse grens. De stevige verdedigingsmuren en robuuste torens van weleer behoeven dan ook geen verwondering te wekken. Veel huizen in de smalle straatjes die vanaf het plein uitwaaieren naar de stadsmuren zijn nog niet gepleisterd en tonen nog het grijze graniet waaruit ze zijn opgebouwd. 

Vanaf het mooi bescheiden kerkje van Sao Vicente naar de Porta d'el Rei vonden we de Judiaria. Eind 14e eeuw groeide deze Joodse wijk en haar populatie als gevolg van de jodenvervolgingen in Castilië. In de 15e eeuw woonden er zo'n 750 mensen. De positie binnen de stadsmuren en bij de toegangspoort bevorderde de commerciële activiteiten. Behalve een synagoge en verschillende winkels en ambachten, waren er ook een watermolen voor het malen van granen, waterbronnen en een eigen begraafplaats. Vaak woonden de families boven hun winkel; een brede deur gaf toegang tot de winkel, een smalle deur of een trap naar de woonruimte. Dat is hier en daar nog wel te zien. 

De gematigd tolerante houding ten opzichte van de joden in Portugal was niet geheel zonder eigenbelang. Maar toen in 1496 koning Manuel met de dochter van de Spaanse koningen Isabella en Ferdinand trouwde, wilde zij alleen naar Portugal komen als de hele joodse gemeenschap zou worden bekeerd tot het katholieke geloof, zoals dat in Spanje was gebeurd. De joodse gemeenschap kon kiezen: vluchten of zich bekeren. Velen deden dat laatste voor de schijn en bleven hun eigen geloof in het geheim beoefenen. De naam marranen voor deze mensen was niet echt positief.

De geschiedenis achter dit stadsdeel vonden wij eigenlijk boeiender dan deze wijk in Guarda zelf. Het was er uitgestorven en oogde zeer gesloten. Dat zou in Belmonte anders zijn, zoals we later op onze reis zouden ervaren. Langs de buitenmuur van de historische stad met een geweldig uitzicht over de omgeving en door smalle straatjes liepen we terug naar het grote plein. Daarbij viel het op dat veel van de historische huizen verlaten of zelfs ernstig in verval waren - niet een beetje, maar volledig ingestort zodat alleen bouwpuin, huisafval en onkruiden resteerden achter de gevel. De oude stad is lange tijd welvarend geweest, maar met de uitgebreide nieuwbouw, nieuwe voorzieningen en de verhuizing van het raadhuis naar buiten de muren, verdween ook de animo uit het historische stadscentrum. Daar kan geen welkom GUARDA iets aan veranderen. 

Wij hadden voor de lunch nog juist tijd om de Sé Catedral te bezichtigen en te beklimmen. Wij vonden het wel een imposante kerk met de hoge gewelven en het prachtige retabel "Pedra de Ança" (uit Ança-steen gehouwen).

Een smalle trap leidt naar boven naar het dak. En daar sta je dan klein te zijn onder de robuuste steunbogen aan de balustraden en vervolgens nog wat hoger op een enorm dak met smalle doorgangen naar verschillende andere delen, die een weids uitzicht bieden naar alle windstreken, over de stad en de verre heuvels - bij helder weer tot de Spaanse grens toe.

Een lekkere espresso met een kersverse pastel de nata op een terras zette ons weer met beide benen op de grond. Het werd tijd om nog wat in de winkelstraat met regionale specialiteiten rond te neuzen en de auto op te zoeken. Olijfoliën, verse kaasjes, noten, wijn, bérgen pantoffels, petten en schapenvachten voor koudere tijden, couleur locale.

Langs de Misericordia kerk liepen wij terug naar beneden naar de grote shopping-mall, waar we onze auto hadden geparkeerd. We wilden van hier de bergen in, natuur snuiven.

Ik heb een flinke lacune in mijn kennis omtrent de geschiedenis van de joden in Portugal - of meer algemeen het Iberisch schiereiland - geconstateerd. Het maakte me wel nieuwsgierig. Ik vond een paar aardige websites, die niet al te diep graven, maar wel enig inzicht geven:

https://spinozakringlier.weebly.com/jodenvervolging-in-spanje-en-portugal.html

https://www.andersreizen.nl/het-joodse-erfgoed-van-portugal/

https://www.portugalportal.nl/joods-verleden-in-serra-da-estrela/ (Belmonte)